سرطان مقعد یکی از انواع نسبتا نادر سرطان های دستگاه گوارش است که در ناحیه انتهایی راست روده و مجرای خروجی مدفوع ایجاد می شود و اگر زود تشخیص داده شود، در بسیاری از موارد قابل درمان است. این سرطان معمولا آرام آرام شکل می گیرد و در ابتدا ممکن است فقط با علائم خفیفی مثل خارش، درد خفیف یا خونریزی کم از مقعد خود را نشان دهد؛ علائمی که خیلی ها آن را به بواسیر یا شقاق نسبت می دهند و جدی نمی گیرند. در ادامه، ابتدا به تعریف و انواع سرطان مقعد می پردازیم سپس عوامل خطر و علائم شایع، روش های تشخیص، انواع درمان ها (جراحی، رادیوتراپی، شیمیدرمانی) و عوارض احتمالی را بررسی می نماییم پس با ما همراه باشید.
علائم سرطان مقعد
سرطان مقعد در ابتدا با علائمی ظاهر می شود که خیلی ها آنها را به بواسیر، شقاق یا مشکلات ساده روده ای نسبت می دهند و به همین دلیل تشخیص دیرتر انجام می شود. هر علامت جدید در ناحیه مقعد به خصوص اگر برای چند هفته ادامه پیدا کند، نیاز به بررسی جدی توسط پزشک دارد؛ مخصوصاً زمانی که با خونریزی، تغییر در اجابت مزاج یا احساس توده همراه باشد. مهمترین علائم سرطان مقعد به شرح زیر است:
- خستگی و ضعف مداوم
- باریک شدن قطر مدفوع
- نشت یا بی اختیاری مدفوع
- تغییر در دفعات اجابت مزاج
- کاهش وزن بدون علت مشخص
- خونریزی از مقعد یا راست روده
- ترشحات یا خروج مایع بدبو از مقعد
- خارش مداوم یا آزاردهنده اطراف مقعد
- مشاهده خون روی مدفوع یا کاغذ توالت
- احساس تخلیه ناقص یا نیاز مداوم به دفع
- درد، سوزش یا احساس فشار در ناحیه مقعد
- تغییر در عادات روده (یبوست یا اسهال مداوم)
- وجود توده یا برآمدگی در دهانه یا اطراف مقعد
- تورم یا بزرگ شدن غدد لنفاوی ناحیه کشاله ران
علت بروز سرطان مقعد
سرطان مقعد نتیجه رشد غیرطبیعی و کنترل نشده سلول ها در ناحیه کانال و دهانه مقعد است. این تغییرات از یک جهش ژنتیکی در سلول ها شروع میشود و به تدریج باعث تشکیل تومور می گردد. در بسیاری از موارد، عوامل خطر قابل توجهی مانند عفونت HPV، سبک زندگی پرخطر جنسی، ضعف سیستم ایمنی و مصرف سیگار زمینه را برای این تغییرات سلولی فراهم می کنند. شناخت این عوامل کمک می کند تا بتوان با اصلاح رفتارها و پیگیری به موقع، احتمال ابتلا را کاهش داد.
| علت | توضیح |
| عفونت با ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) | مهمترین عامل خطر سرطان مقعد است. به ویژه تیپ های پرخطر HPV (مثل 16 و 18) می توانند به سلول های ناحیه مقعد آسیب ژنتیکی وارد کنند و زمینه را برای ایجاد زگیل تناسلی و در ادامه ضایعات پیش سرطانی و سرطانی فراهم نمایند. |
| رفتارهای جنسی پرخطر | داشتن شرکای جنسی متعدد و رابطه مقعدی بدون محافظت، احتمال انتقال HPV و سایر عفونت های آمیزشی را بالا می برد. تکرار آسیب به مخاط مقعد در این نوع روابط نیز ریسک تغییرات غیرطبیعی سلولی را افزایش می دهد. |
| افزایش سن (بهخصوص بالای 50 سال) | با بالا رفتن سن، فرصت تجمع جهش های ژنتیکی در سلول ها بیشتر می شود و سیستم ایمنی هم ممکن است ضعیف تر عمل کند؛ به همین دلیل بروز سرطان مقعد در افراد بالای 50 سال شایع تر گزارش می شود. |
| سیستم ایمنی ضعیف (HIV، داروهای سرکوبکننده ایمنی) | افرادی که به دلیل HIV/AIDS، پیوند عضو یا مصرف طولانی مدت داروهای سرکوب کننده ایمنی، دفاع طبیعی بدنشان کمتر است، توانایی کنترل عفونت HPV و سلول های غیرطبیعی در بدن را از دست می دهند و بیشتر در معرض سرطان مقعد قرار می گیرند. |
| سابقه شخصی یا خانوادگی برخی سرطان ها | داشتن سابقه سرطان های مرتبط با HPV مثل سرطان دهانه رحم، واژن یا برخی سرطان های روده ای در خود فرد یا اعضای درجه یک خانواده نشان دهنده زمینه ژنتیکی یا محیطی مشترک میباشد و خطر بروز سرطان مقعد را بالاتر می برد. |
| سیگار کشیدن | مواد سمی موجود در دود سیگار به DNA سلول ها آسیب می زنند و روند ترمیم طبیعی را مختل می کنند. ترکیب سیگار با سایر عوامل خطر مثل HPV سرعت و احتمال دگرگونی سلول ها به سلول های سرطانی را چند برابر می کند. |
| التهاب مزمن و بیماری های طولانی مدت ناحیه مقعد | التهاب طولانی مدت در ناحیه مقعد (مثلا به دلیل فیستول، زخم های مکرر یا برخی بیماری های التهابی روده) باعث تحریک مداوم مخاط می شود. این تحریک مزمن در طول زمان زمینه را برای بروز تغییرات پیش سرطانی و در نهایت سرطان فراهم می کند. |
| مصرف طولانی مدت برخی داروها | بعضی داروها که سیستم ایمنی را سرکوب می کنند (مثل داروهای بعد از پیوند یا برخی داروهای خودایمنی) به طور غیرمستقیم با افزایش احتمال عفونت HPV و کاهش توان بدن در پاکسازی سلول های غیرطبیعی، ریسک سرطان مقعد را بالا می برند. |
| سبک زندگی ناسالم | رژیم غذایی کم فیبر، یبوست مزمن و کم تحرکی باعث فشار و آسیب مکرر در ناحیه مقعد می شوند. هرچند به تنهایی علت مستقیم سرطان نیستند اما در کنار سایر عوامل خطر زمینه ساز مشکلات مزمن و افزایش ریسک سرطان مقعد می باشند. |
روشهای تشخیص سرطان مقعد
سرطان مقعد با ترکیبی از معاینه بالینی، آزمایش های آندوسکوپیک و تصویربرداری تشخیص داده می شود. بهترین جراح کولورکتال در تهران ابتدا بر اساس علائم، معاینه ناحیه مقعد و بررسی سابقه پزشکی به سرطان مشکوک می شود و سپس با کمک روش های تکمیلی مثل آنوسکوپی، نمونه برداری و تصویربرداری، وجود تومور و میزان گسترش آن را مشخص می کند. روشهای تشخیص سرطان مقعد عبارتند از:
- آنوسکوپی
- پروکتوسکوپی
- کولونوسکوپی
- سی تی اسکن (CT)
- معاینه فیزیکی عمومی
- ام آر آی (MRI) لگن و شکم
- اسکن PET (در موارد لازم)
- معاینه ناحیه مقعد و اطراف آن
- معاینه دیجیتال رکتوم (DRE)
- سونوگرافی اندو مقعدی / اندورکتال
- گرفتن شرح حال و بررسی سابقه پزشکی
- نمونه برداری (بیوپسی) از بافت مشکوک
- آزمایش خون (شامل بررسی عمومی و ارزیابی عملکرد ارگان ها)
- تست مدفوع برای بررسی وجود خون پنهان (در برخی موارد تکمیلی)
روشهای درمان سرطان مقعد
درمان سرطان مقعد بسته به نوع تومور، مرحله بیماری، وضعیت عمومی بیمار و نظر تیم تخصصی (جراح، انکولوژیست، رادیوتراپیست و …) انتخاب می شود. معمولا چند روش درمانی به صورت ترکیبی استفاده می شوند تا هم شانس کنترل سرطان بیشتر شود و هم تا حد امکان عملکرد طبیعی مقعد و کیفیت زندگی حفظ گردد.
- ایمونوتراپی (ایمنی درمانی)
- جراحی برداشتن موضعی تومور
- درمان هدفمند (Targeted Therapy)
- شیمی درمانی سیستمیک (تزریقی یا خوراکی)
- جراحی ترمیمی و ایجاد استومی دائمی یا موقت
- اصلاح سبک زندگی و تغذیه به عنوان درمان کمکی
- پرتودرمانی خارجی (External Radiotherapy)
- پرتودرمانی داخلی / براکی تراپی (Brachytherapy)
- درمان های ترکیبی بدون جراحی در برخی مراحل بیماری
- کمورادیوتراپی (ترکیب شیمی درمانی و رادیوتراپی همزمان)
- رزکسیون مقعدی و برداشتن تومور همراه با حاشیه ای از بافت سالم
- روش های خانگی حمایتی (ورزش سبک، تغذیه مناسب، استراحت کافی)
- استفاده از داروهای گیاهی و مکمل ها فقط بهعنوان مکمل در کنار درمان اصلی و با نظر پزشک
- جراحی برداشت کامل مقعد و بخشی از روده (برداشت شکم–پرینه و ایجاد استوما / کولوستومی)
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، سرطان مقعد گرچه بیماری نادری است اما به دلیل محل درگیری و شباهت علائم آن با بواسیر و شقاق، خیلی وقت ها دیر تشخیص داده می شود. خونریزی مقعدی، توده، درد، خارش یا تغییر در عادات دفع، علامت هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. عفونت HPV، رفتارهای جنسی پرخطر، سیگار و ضعف سیستم ایمنی از مهمترین عوامل خطر این بیماری محسوب می شوند. خوشبختانه با تشخیص زودهنگام و استفاده از روش های درمانی مثل شیمی درمانی، رادیوتراپی و جراحی، شانس کنترل و درمان بیماری بالاست.
